یک صبح پاییزی درست در میانه جنگ، غلامرضا نوری قزلجه، وزیر کشاورزی دولت چهاردهم میهمان روزنامه «شرق» شد. درست در شرایطی که چشم انداز جنگ مبهم تر از همیشه به نظر می رسید و مسعود پزشکیان بعد از سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل راهی تهران شده بود. ساعاتی پیش از ورود وزیر کشاورزی به دفتر روزنامه، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا طرح پیشنهادی ایران برای پایان جنگ را رد کرده و رسانه های بین المللی نوشتند مذاکرات ایران و آمریکا در حاشیه سازمان ملل ختم به نتیجه نشده است. این اتفاقات در حالی رخ می داد که از 24 فروردین امسال، آمریکا علیه ایران محاصره دریایی اعمال کرده است. هرچند مدت کوتاهی و به دنبال امضای یک تفاهم نامه 60روزه محاصره دریایی کشور لغو شد، اما این تفاهم نامه به انعقاد یک توافق نامه جامع نرسید و محاصره دریایی ایران دوباره از 23 تیر از سر گرفته شد. محاصره دریایی کشور و جلوگیری از بارگیری و تردد کشتی های تجاری و نفتکش های ایران در شرایطی انجام شد که آمریکا مدعی است تحریم ایران شامل تحریم غذا و دارو نمی شود اما از دیوار سخت محاصره هیچ کشتی حامل غذا و دارو هم رد نشد. فشارها بر ایران به همین جا ختم نشده و در هفته گذشته مدام اخبار محدودیت های پی در پی پروازهای ایران و نوعی محاصره هوایی در رسانه ها مخابره می شد. در این میان، بخش قابل توجهی از تجارت کالاهای اساسی و دارو به مرزهای زمینی منتقل شد و این فرایند روند تجارت و دسترسی مردم به غذا و دارو را کند و پرهزینه کرده است.

این مضیقه در حالی است که در فاصله کوتاهی از جنگ رمضان، جنگ 12روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران و در انتهای خرداد 1404 رخ داده بود؛ در واقع دو جنگ در یک سال.غلامرضا نوری قزلجه در چنین شرایط دشواری در مقام وزیر کشاورزی مسئولیت تامین امنیت غذایی مردم ایران را بر عهده داشته است. او به «شرق» می گوید: «سال های طولانی وزارت کشاورزی به عنوان یک وزارتخانه دست چندم و خارج از اولویت تلقی می شد؛ هرچند پشت تریبون ها و در شعارها کنار نام این وزارتخانه اصطلاح استراتژیک به کار می رفت و اسم آن با امنیت غذایی مترادف می شد، تا زمان جنگ شاید کمتر کسی می توانست اهمیت این وزارتخانه را در بحث امنیت غذایی آن چنان که هست، درک کند».

روزهای نفس گیر جنگ و روایت یک وزیر

وزیر کشاورزی به جنگ سال 2022 دو غول غلات جهان، یعنی روسیه و اوکراین اشاره می کند و می گوید این جنگ توانست تورم غذا را بعد از دهه ها در اروپا بحرانی کند و به نوعی درس آموخته برای سایر کشورها باشد؛ به ویژه برای خاورمیانه که مدام درگیر تنش و جنگ بوده است.

نوری قزلجه می گوید از همان ماه دوم تحویل پاستور به مسعود پزشکیان، پیشنهاد داده است: «سطح ذخایر کالاهای اساسی کشور را بالا ببرند و دولت بعد از کسب اجازه از رهبر شهید انقلاب برای تامین منابع مالی، شروع به ذخیره هرچه بیشتر کالاهای اساسی کرده است. این مسئله سبب شد کشور در طول مدت جنگ و بعد محاصره دریایی با کمبود مواد غذایی مواجه نشود».

او تاکید می کند در مقاطعی دولت ناچار شده است از ذخایر مواد غذایی استفاده کند، بلافاصله این ذخایر جایگزین شده اند تا در صورت تداوم جنگ، تامین غذای مردم کشور با مشکلات جدی روبه رو نشود. این اتفاقات در شرایطی رخ داد که دولت مسعود پزشکیان وارث انبوهی از مشکلات اقتصادی سال های گذشته بوده است؛ از بحران آب و ناترازی انرژی تا ناترازی منابع و مصارف بانکی و بدهی های دولت های گذشته که به آینده منتقل شده بود و... .

شرایط مشابهی که وزیر کشاورزی می گوید در ساختمان شیشه ای خیابان طالقانی وجود داشته است. هرچند او تاکید می کند علاقه ای ندارد در گذشته کنکاش کند و بیشتر به رفع چالش های پیش رو فکر می کند، اما وزارتخانه محل کار او در روزهای ابتدایی که نوری قزلجه به آن پا گذاشته است، با انبوهی از مشکلات مالی مواجه بوده است: «واردکنندگان کالاهای اساسی و نهاده های تولید چیزی حدود 5.5 میلیارد دلار مطالبات ارزی داشتند و بدهی های معوق شرکت های دولتی این وزارتخانه به ارقام قابل توجهی می رسید تا آنجا که برخی از این شرکت ها تقریبا دیگر قادر به ادامه فعالیت نبودند و به نوعی از نظر مالی و گردش مالی دچار فروپاشی شده بودند».

این بار سنگین مالی اما مانع از آن نیست که وزیر کشاورزی ذخایر استراتژیک کالاهای اساسی را نادیده بگیرد؛ چراکه رویدادهای منطقه و جنگ های پی در پی از جنگ روسیه و اوکراین تا جنگ اسرائیل و غزه و ناآرامی هایی که در سوریه و لبنان رخ داده بود، همه و همه این نگرانی را برای نوری قزلجه ایجاد می کرد که سطح تنش در ایران هم بالا برود و جنگی در بگیرد.

با این حال، حل مسئله چندان ساده نبود و نه تنها دولت دست خالی و گرفتار کسری بودجه سنگین بود، که بحران آب و خشک سالی کم سابقه در 50 سال اخیر مشکل ساز شده بود و افزایش سطح ذخایر کالاهای اساسی را پیچیده کرده بود. بنابراین او با کمک رئیس جمهور توانست موافقت رهبر شهید را برای تامین منابع مالی افزایش ذخایر استراتژیک کالاهای اساسی جلب کند. وزیر کشاورزی روایت می کند در روز دوم جنگ 40روزه، مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری شخصا به خیابان طالقانی و وزارت کشاورزی آمد تا اوضاع امنیت غذایی مردم را بررسی کند. دغدغه ای که به روایت نوری قزلجه پیش از این در نشست های هیئت دولت مطرح شده بود و پزشکیان به اعضای تیم خود گفته بود خودشان را برای بدترین سناریوها مانند جنگ و محاصره و... آماده کنند و حالا وزارت کشاورزی یکی از نخستین وزارتخانه هایی بود که باید آزمون خود را در جنگ پس می داد. اما مسئله فقط افزایش سطح ذخایر کالاهای اساسی نبود. پس از جنگ در برخی استان ها جابه جایی جمعیتی رخ داده بود و نیاز به سرشماری و برآورد تازه برای تولید یا تامین نیاز آن استان ها بود. در برخی استان ها که جمعیت کاهش داشت، مشکل مازاد غذا و فساد آن یا امکاناتی برای نگهداری بیشتر مواد غذایی بود. از آن سمت هزینه های حمل ونقل تغییر کرده بود و مسیرهای حمل کالا با محاصره دریایی متفاوت شده بود یا تجار با شرایط جدیدی در کشورهای مقصد تجارت مواجه می شدند و مهم تر اینکه محاصره دریایی و تخریب صنایع مادر، صادرات نفت و ورود ارز به کشور را دشوار کرده و در مقاطعی حتی بسته بندی مواد غذایی دچار مشکلات عدیده شده بود اما فرصت کافی نبود و باید برای رفع فوری تمام این مسائل چاره اندیشی می شد تا بازار دچار کمبود غذا نشود.این بخش هایی از روایت وزیر کشاورزی از روزهای نفس گیر مدیریت امنیت غذایی کشور در شرایط جنگ است؛ ماموریتی که البته هنوز تمام نشده است و هربار با شرایط پیچیده تری مواجه می شود. شرح گفت وگوی کامل وزیر کشاورزی با «شرق» در ویژه نامه کشاورزی و امنیت غذایی روزنامه به زودی منتشر می شود.

شرق